โครงการเรียนรู้วิถีพอเพียงชุมชนคลองมหาสวัสดิ์

เมื่อวันที่ 18 มกราคม พ.ศ. 2560 งานบริหารจดหมายเหตุ ฝ่ายจดหมายเหตุและพิพิธภัณฑ์ หอสมุดและคลังความรู้มหาวิทยาลัยมหิดล จัดโครงการเรียนรู้วิถีพอเพียงชุมชนคลองมหาสวัสดิ์ แก่บุคลากรหอสมุดและคลังความรู้ฯ จำนวน 50 ท่าน เพื่อต้องการให้บุคลากรเกิดการเรียนรู้ และมีความเข้าใจเกี่ยวกับชุมชนท้องถิ่น
ผ่านแหล่งเรียนรู้ชุมชนเลียบคลองมหาสวัสดิ์ อ.พุทธมณฑล จ.นครปฐม เป็นการกระตุ้น และสร้างแรงบันดาลใจแก่บุคลากรอันจะก่อให้เกิดความรู้สึกภาคภูมิใจในท้องถิ่นของตนเอง ทั้งยังเป็นการเปิดมุมมอง โลกทัศน์ และการรับรู้ใหม่ ๆ จากวิถีชุมชนเลียบคลองมหาสวัสดิ์ ที่ดำรงอยู่แบบพอเพียง ผ่านการจัดการชุมชนที่เป็นระบบ และนอกจากนี้บุคลากรสามารถนำความรู้ที่ได้รับมาประยุกต์ใช้กับการทำงานและชีวิตประจำวันได้เป็นอย่างดี

โครงการเรียนรู้วิถีพอเพียงชุมชนคลองมหาสวัสดิ์ เริ่มลงทะเบียนตั้งแต่เวลา 08.30 น. บริเวณประตูด้านหน้าทางเข้าหอสมุดและคลังความรู้มหาวิทยาลัยมหิดล พร้อมแจกกระดาษคำถามก่อนการเข้าร่วมกิจกรรมแก่ผู้ร่วมโครงการ จากนั้นออกเดินทางมุ่งหน้าสู่ชุมชนเลียบคลองมหาสวัสดิ์ เวลา 08.45 น. โดยประมาณ (ออกจากมหาวิทยาลัยมหิดล ศาลายา ที่ประตู 5) การเดินทางไปยังจุดหมายปลายทางในครั้งนี้ ใช้เส้นทาง นฐ.4006 หรือที่ชาวศาลายาเรียกกันติดปากว่า “เส้นศาลายา – นครชัยศรี” (ถนนเส้นนี้ขนานกับถนนบรมราชชนี) ตรงไปประมาณ 5.5 กิโลเมตร จะมีป้ายบอกทางไปยังคลองมหาสวัสดิ์ โดยเลี้ยวซ้ายตรงซอยสมบูรณ์ทรัพย์  ตรงไปกระทั่งข้ามทางรถไฟแล้วจึงเลี้ยวขวา และตรงต่อไปจนถึงวัดสุวรรณารามจะพบป้ายจุดล่องเรือชมคลองมหาสวัสดิ์ จุดบริการล่องเรือชมคลองมหาสวัสดิ์อยู่บริเวณท่าน้ำเยื้องไปทางขวามือหันหน้าหาคลองของวัดสุวรรณารามหน้าบ้านผู้ใหญ่มนูญ หากท่านเดินทางโดยรถยนต์ส่วนตัว สามารถจอดรถไว้บริเวณวัดสุวรรณารามได้ ในส่วนของการเดินทางโดยรถสาธารณะ สามารถเดินทางโดยรถไฟสายลงใต้ และลงที่สถานนีวัดสุวรรณาราม หากเป็นรถประจำทาง หรือ องค์การขนส่งมวลกรุงเทพ สาย 84 ก (วงเวียนใหญ่ – หมู่บ้านเอื้ออาทรศาลายา) ให้ลงรถที่ปลายทาง (หมู่บ้านเอื้ออาทรศาลายา) จากนั้นให้ต่อรถรับจ้างเข้าไปยังวัดสุวรรณาราม

กิจกรรมแรกผู้เข้าร่วมโครงการได้พบกับคุณประทุม สวัสดิ์นำ หรือชาวชุมชนคลองมหาสวัสดิ์จะคุ้นชินกับการเรียกว่า “คุณลุงทุม” ปราชญ์ชาวบ้าน ผู้ซึ่งเกิดและเติบโตมากับคลองแห่งนี้ มีความรู้ประวัติศาสตร์ท้องถิ่นคลองมหาสวัสดิ์เป็นอย่างดี พร้อมถ่ายทอดเรื่องราวเมื่อครั้งอดีตที่น่าสนใจแก่เราทุกคน คุณลุงทุมเริ่มเล่าเรื่องราวตั้งแต่ประวัติการเริ่มขุดคลองมหาสวัสดิ์ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เพื่อย่นระยะการเดินทางไปนมัสการพระปฐมเจดีย์ โดยในการขุดคลองครั้งนี้มี เจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค) เป็นผู้ดูแล ซึ่งการขุดคลองครั้งนี้ ส่วนใหญ่ได้จ้างแรงงานชาวจีน การขุดคลองมหาสวัสดิ์เริ่มต้นเมื่อวันที่ 13 กันยายน พ.ศ. 2402 แล้วเสร็จเมื่อวันที่ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2403 ชุมชนแรก ๆ ที่เข้ามาอยู่อาศัยบริเวณริมสองฝั่งคลองมหาสวัสดิ์ ย้ายมาจากริมแม่น้ำนครชัยศรี บริเวณดอนหวาย ดาวคะนอง บางเตย และชาวจีนที่มาขุดคลอง นอกจากนี้คุณลุงยังเล่าประวัติของวัดสุวรรณารามแก่ผู้เข้าร่วมโครงการอีกด้วย

หลังจากรับรู้เรื่องราวประวัติศาสตร์ชุมชนจากปราชญ์ชาวบ้านแล้ว ก็ถึงเวลาเรียนรู้แหล่งชุมชนเลียบคลองมหาสวัสดิ์ โดยกิจกรรมแบ่งเป็น 4 สถานีด้วยกัน คือ

สถานีที่ 1           สวนส้มโอ แหล่งเรียนรู้เกษตรผสมผสาน

สถานีที่ 2           บ้านฟักข้าว ขนิษฐา

สถานีที่ 3           นาบัว คลองมหาสวัสดิ์ (นาบัวลุงแจ่ม)

สถานีที่ 4           ข้าวตังและวิสาหกิจชุมชน กลุ่มแม่บ้านเกษตรกรคลองมหาสวัสดิ์

ซึ่งการเดินทางในแต่ละสถานีนั้น เดินทางโดยเรือทั้งสิ้น สำหรับราคาบริการในการล่องเรือชมชุมชนคลองมหาสวัสดิ์ แบ่งเป็น 2 ส่วน คือ ค่าเรือบริการ ลำละ 350 บาท (ซึ่งสามารถนั่งได้ 5-6 คน) และค่าธรรมเนียมเพื่อเยี่ยมชมสถานีต่าง ๆ  คนละ 100 บาท

สถานีที่ 1 สวนส้มโอ แหล่งเรียนรู้เกษตรผสมผสาน ซึ่งอยู่ตรงข้ามกับวัดสุวรรณาราม สามารถเดินข้ามสะพานบริเวณท่าน้ำหน้าวัดสุวรรณาราม เพื่อเดินทางเข้าสู่สวนส้มโอพันธุ์ทองดีแสนอร่อย สามารถเยี่ยมชมสวนผลไม้ และนาข้าว ที่เกิดจากการทำการเกษตรแบบผสมผสานอยู่ในการดูแลของคุณจงดี เศรษฐอำนวย หรือที่คนในชุมชนเรียกกันว่า “ป้าแจ๋ว” (ด้วยความเป็นกันเองเหมือนคนในครอบครัว) สถานีแห่งนี้นอกจากจะได้เรียนรู้การทำการเกษตรแบบผสมผสานแล้ว ยังได้ชิมผลไม้อร่อย ๆ ตามฤดูกาล จากสวนอีกด้วย เช่น ส้มโอ กล้วย ฝรั่ง มะม่วง เป็นต้น หากใครต้องการชมสวน รับรองว่าการชมสวนผลไม้และนาข้าวของที่นี่พิเศษกว่าที่อื่น เพราะมีบริการพิเศษโดยการนั่งรถอีแต๋นชมสวน (รอบละ 100 บาท นั่งได้ 10 คน) รับรองว่าไม่ผิดหวังแน่นอน วันที่ไปผู้เข้าร่วมโครงการได้ชิมส้มโอ ฝรั่ง กล้วยหอมบวชชี และขนมหวาน ได้แก่ ทองหยิบ ฝองทอง และทองหยอด เครื่องดื่ม ได้แก่ กาแฟ น้ำฝักข้าว และน้ำอัญชัญใส่มะพร้าวอ่อน

สถานีที่ 2 บ้านฟักข้าว ขนิษฐา เมื่อเสร็จจากสถานีแรก ได้ให้ผู้เข้าร่วมจับกลุ่ม กลุ่มละ 5 คน เพื่อลงเรือเดินทางสู่สถานีต่อไป “บ้านฟักข้าว ขนิษฐา” สถานีแห่งนี้เป็นจุดบริการความรู้เกี่ยวกับการปลูกฟักข้าว และการแปรรูปฟักข้าว จนกลายเป็นอาชีพและจุดขายใหม่ของชุมชน นอกจากจะได้เรียนรู้วิธีการทำน้ำฟักข้าวแสนอร่อย ยังได้ทราบข้อมูลการแปรรูปฟักข้าวเป็นผลิตภัณฑ์อื่น ๆ อีกด้วย เช่น หมี่กรอบจากฟักข้าว ซอสก๋วยเตี๋ยวเย็นตาโฟจากฟักข้าว เป็นต้น ผู้เข้าร่วมโครงการยังได้ลองชิมน้ำฟักข้าวเย็น ๆ และน้ำอัญชัญใส่เนื้อมะพร้าวอ่อนจากทางสถานีที่มีไว้บริการด้วย

สถานีที่ 3 นาบัว คลองมหาสวัสดิ์ (นาบัวลุงแจ่ม) เสร็จจากสถานีบ้านฟักข้าว ขนิษฐา นั่งเรือลัดเลาะ ชมบรรยากาศชุมชนริมคลองเงียบสงบก็เดินทางมาถึง “นาบัวลุมแจ่ม” เวลาเกือบ 11.00 น. เริ่มต้นด้วยการแนะนำสถานที่ นาบัวแห่งนี้มีพื้นที่ประมาณ 15 – 20 ไร่ เป็นแปลงเกษตรพื้นที่ของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ 9 พระราชทานแก่ประชาชนเพื่อใช้ประกอบอาชีพ ซึ่งที่นี่ปลูกบัวสายพันธุ์สัตตบงกช (สีชมพู) สามารถเก็บขายได้ทุกวัน โดยจะมีผู้มารับซื้อถึงที่นาบัว การปลูกบัวจำเป็นต้องควบคุมปริมาณน้ำให้อยู่ประมาณ 60 เซนติเมตร ซึ่งในช่วงที่จัดโครงการเป็นช่วงที่บัวออกดอกน้อยมาก เนื่องจากเป็นช่วงฤดูหนาว แต่หากต้องการได้สัมผัสสีสันของดอกบัวแนะนำให้เดินทางมาชมนาบัวในช่วงเดือนพฤษภาคม นอกจากนี้ยังมีกิจกรรมพายเรือชมบัว และฝึกพับกลีบดอกบัวอีกด้วย

ภายหลังจากเสร็จกิจกรรม ณ สถานีที่ 3 นาบัว คลองมหาสวัสดิ์ (นาบัวลุงแจ่ม) ตามกำหนดการต้องเข้ากิจกรรมในสถานีที่ 4 แต่ด้วยขณะนั้นเวลา 12.00 น. แล้ว จึงแวะพักรับประมาณอาหารกลางวัน ณ บ้านศาลาดิน สำหรับอาหารมื้อกลางวันเป็นฝีมือแม่ครัวในชุมชน อาหารพื้นบ้านที่รสชาติบ่งบอกถึงความเป็นเอกลักษณ์เฉพาะของคนในชุมชน ได้แก่  แกงส้มกุ้งผักรวม  ไข่เจียว ปลานินแดดเดียว น้ำพริกปลาทู  และปิดท้ายด้วยน้ำแข็งใสเย็น ๆ

สถานีที่ 4 ข้าวตังและวิสาหกิจชุมชน กลุ่มแม่บ้านเกษตรกรคลองมหาสวัสดิ์ หลังจากรับประทานอาหารกลางวันเรียบร้อย เริ่มกิจกรรมสถานีสุดท้าย ของกลุ่มแม่บ้านเกษตรกรคลองมหาสวัสดิ์ แนะนำที่มาที่ไปของการรวมกลุ่มแม่บ้าน โดยใช้หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 จนกลายเป็นต้นแบบให้หน่วยงานราชการหลาย ๆ ที่เข้ามาศึกษาดูงาน เพื่อนำวิธีการจัดการไปต่อยอดและพัฒนาในชุมชนของตนเอง สถานีนี้ ได้สอนวิธีการทำข้าวตัง ไข่เค็ม กล้วยตาก และดินพร้อมปลูกจากผักตบชวา หลังจากเสร็จกิจกรรม มีการแจกใบคำถามหลังร่วมกิจกรรม และแบบประเมินโครงการในครั้งนี้ และเดินทางกลับสู่หอสมุดและคลังความรู้มหาวิทยาลัยมหิดล เวลา 13.45 น. โดยประมาณ

จากการจัดโครงการในครั้งนี้ ส่วนสำคัญ คือ ต้องการให้บุคลากรมีความรู้ความเข้าใจชุมชนมากขึ้น ร้อยละ 80 จากวัดผลจากคำถามก่อนและหลังร่วมโครงการพบว่า ผู้เข้าร่วมโครงการการเรียนรู้วิถีพอเพียงชุมชนคลองมหาสวัสดิ์หลังได้รับความรู้ เกี่ยวกับชุมชนคลองมหาสวัสดิ์ มีความรู้และความเข้าใจเรื่องชุมชนคลองมหาสวัสดิ์เพิ่มขึ้น โดยเทียบจากการตอบคำถามก่อนและหลังเข้าร่วมโครงการฯ แต่มีความรู้และความเข้าใจไม่ผ่านตามเกณฑ์ที่ได้ตั้งเป้าหมายตามตัวชี้วัด

การได้เข้ามาเรียนรู้ เยี่ยมชม ชุมชนคลองมหาสวัสดิ์ในครั้งนี้ สิ่งสำคัญที่สะท้อนให้เห็นถึงความเข้มแข็งของชุมชน มีการจัดการชุมชนอย่างเป็นระบบ ดึงจุดเด่นของชุมชนออกมานำเสนอ เพื่อดึงดูดผู้ที่สนใจเข้ามาท่องเที่ยวและเยี่ยมชม ความพิเศษของชุมชนเลียบคลองมหาสวัสดิ์อยู่ตรงที่ผู้ที่เดินทางมาเยือนจะได้องค์ความรู้กลับไปพร้อมความสุข การจัดการชุมชนแห่งนี้น่าจะเป็นผลมาจากนโยบายของภาครัฐในช่วงทศวรรษ 2540 กับการให้ความสำคัญกับท้องถิ่นและพัฒนาท้องถิ่นมากขึ้น มีความต้องการให้ชุมชนมีการผลิตหรือการจัดการทรัพยากรที่มีอยู่ในท้องถิ่น และพัฒนาจนกลายเป็นสินค้าที่มีคุณภาพ มีจุดเด่นและเป็นเอกลักษณ์ และสอดคล้องกับวัฒนธรรมของชุมชน สามารถจำหน่ายในตลอดทั้งภายในและต่างประเทศ สร้างรายได้ให้กับคนในชุมชน

นอกจากนี้คนส่วนใหญ่ในสังคมปัจจุบัน ต้องการหลีกหนีจากความวุ่นวายภายในเมืองใหญ่ เพื่อกลับมาสู่ความเงียบสงบในชนบท การโหยหาอดีต หรือ สังคมในอดีตเมื่อครั้งวัยเยาว์ นับเป็นส่วนหนึ่งในการผลักดันแหล่งท่องเที่ยววัฒนธรรมชุมชนให้เติบโตขึ้น ควบคู่ไปกับนโยบายการพัฒนาท้องถิ่นของภาครัฐ หากเปรียบเทียบแหล่งเรียนรู้เพื่อการท่องเที่ยวรูปแบบเดียวกันในชุมชนอื่น ๆ ชุมชนเลียบคลองมหาสวัสดิ์ยังคงสามารถรักษาความเงียบสงบของชุมชนได้ดีชุมชนหนึ่ง รวมถึงบรรยากาศโดยรอบของชุมชนดูเป็นธรรมชาติ ไม่ถูกปรุงแต่งมากเกินไป เหมาะกับการพักผ่อนและรำลึกถึงอดีตเป็นอย่างดี

 

ขอขอบคุณภาพสวย ๆ จาก
คุณมนตรี เล้าหะชัย
คุณรุ่งนภา แสงระวี

ทีมงาน
นายโกมล คงมั่นกตเวที
นางสาวณัฐกัลย์ อภิลักษณ์เสถียร
นางสาวนวลปรางค์ ศรัทธาบุญ
นางสาวปัญจวัลย์ ชาวดง
นางสาวเพชรดา ฐิติยาภรณ์
นางสาวอาทิตยา ทรัพย์สิน
นักศึกษา MU Guide