DOAJ : Digital Open Access Journals


   

(ภาพจาก Facebook : UTCC Central Library)

เมื่อวันที่ 6-7 มิถุนายน 2562 ผู้เขียนได้มีโอกาสเข้าร่วมสัมมนาความร่วมมือระหว่างห้องสมุดสถาบันอุดมศึกษา ครั้งที่ 34 ภายใต้หัวข้อ การปรับเปลี่ยนรูปห้องสมุด : คิดใหม่ ฟอร์มใหม่ เพื่ออนาคตที่ยั่งยืน จัดขึ้นโดย สำนักหอสมุดกลาง มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย ร่วมกับ สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา (สกอ.) ร่วมกับคณะอนุกรรมการพัฒนาระบบและเครือข่ายห้องสมุดสถาบันอุดมศึกษาเอกชน (อพส.) ณ มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย โดยใน Blog นี้ผู้เขียนขอแบ่งปันความรู้ที่ได้รับจากการบรรยายเรื่อง “คุณภาพวารสาร Open Access มุ่งสู่สากล” (DOAJ : Digital Open Access Journals) ซึ่งมีวิทยากร 2 ท่าน ประกอบด้วย รองศาสตราจารย์ ดร.น้ำทิพย์  วิภาวิน ประธานกรรมการบริหารหลักสูตรปริญญาเอกสารสนเทศศาสตร์ สาขาศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช  และรองศาสตราจารย์ ดร.วนิดา  แก่นอากาศ ผู้อำนวยการ สำนักหอสมุด มหาวิทยาลัยขอนแก่น

โดยใน Section แรกจะเป็นการบรรยายเรื่อง Open Access โดย รองศาสตราจารย์ ดร.วนิดา  แก่นอากาศ

Open Access หรือที่เรียกสั้นๆ ว่า OA โดย Peter Suber ให้คำนิยาม ว่า OA คือเอกสารที่อยู่ในรูปแบบดิจิทัล, ออนไลน์, ไม่มีค่าใช้จ่ายในการเข้าถึง และมีอิสระในการเข้าถึง (สามารถอ่านเพิ่มเติมได้จากหนังสือ Open Access ของ Peter Suber)

สำหรับ Timeline ของการเกิด OA นั้นเริ่มขึ้นตั้งแต่ปี ค.ศ.1665 โดยเริ่มจากการที่นักวิจัยต้องการที่จะเผยแพร่งานวิจัยสู่สาธารณะ และสำนักพิมพ์ที่ได้รวบรวมผลงานวิจัยเผยแพร่สู่สาธารณะมีแนวคิดว่างานวิจัยบางส่วนไม่จำเป็นต้องคิดค่าบริการเพื่อให้เกิดการกระจายความรู้ได้รวดเร็วยิ่งขึ้นนั่นเอง ทั้งนี้จาก Timeline จะเห็นได้ว่าตั้งแต่ปี ค.ศ.2000-2010  OA มีการเติบโตที่รวดเร็วมากยิ่งขึ้น โดยในช่วงแรกนั้นการเผยแพร่งานวิจัย OA จะเป็นเฉพาะในกลุ่มนักวิจัย แต่เมื่อเวลาผ่านไปเริ่มมีการร่วมกลุ่มหน่วยงานในการเผยแพร่ OA ซึ่งใน ปี ค.ศ. 2002 ได้เกิด DOAJ หรือ Directory of Open Access Journals ขึ้น สำหรับ DOAJ เกิดขึ้นเนื่องจากวารสารต้องการจะเผยแพร่ผลงานสู่สาธารณะแต่ยังคงรักษาคุณภาพของวารสารและลิขสิทธิ์ของผู้เขียนไว้นั่นเอง (DOAJ จะขอเล่าใน section ที่ 2 ) และที่น่าสนใจอีกหนึ่งเรื่องใน Timeline นี้คือ ในปี ค.ศ. 2018 หน่วยงานในยุโรปได้รวมตัวกันและแจ้งว่าวารสารทุกวารสารที่เกิดขึ้นในยุโรปจะต้องผลักตัวเองให้อยู่ใน OA หรือที่เรียกว่า PlanS**

ทั้งนี้ในปัจจุบันได้มีการแบ่งประเภทของ OA ไว้ 8 ประเภท ดังนี้

                     1.GOLD    OA        : delivered by journals

                     2.GREEN  OA        : delivered by repositories

                     3.TOLL     OA        : available only for a price

                     4.GRATIS OA        : free to read, but there are barriers to reuse.

                     5.LIBRE    OA        : remove at least some permission barriers

                     6.HYBRID OA        : mixture of open access articles and closed access articles

                     7.BRONZ  OA        : publish articles initially as subscription-only, then release them as open access after an embargo period

                     8.BLACK   OA       : made Open Access illegally

อย่างไรก็ตามแม้ในปัจจุบันจะมีการแพร่หลายของวารสารที่เป็น OA มากขึ้น แต่ความกังวลของนักวิจัยเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของวารสารนั้นๆ ก็มีมากเช่นกันจึงได้มีการพัฒนาการรับรองมาตรฐานวารสารที่เป็น OA หรือที่เรารู้จักกันในนาม DOAJ Seal ขึ้นเพื่อเป็นสิ่งรับรองว่าแม้นักวิจัยจะตีพิมพ์ในวารสารที่เป็น OA แต่วารสารชื่อนั้นก็มีคุณภาพและความน่าเชื่อถือนั่นเอง

Section ที่ 2 จะเป็นการบรรยายเรื่อง การรับรองคุณภาพวารสาร Open Access ด้วย DOAJ Seal โดย รองศาสตราจารย์ ดร.น้ำทิพย์ วิภาวิน ประธานกรรมการบริหารหลักสูตรปริญญาเอกสารสนเทศศาสตร์ สาขาศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช

ในส่วนนี้จะขอกล่าวถึงการขอรับรองคุณภาพวารสาร Open Access ด้วย DOAJ Seal โดยผู้เขียนขอเล่าให้ทราบสั้นๆ ก่อนว่า DOAJ หรือ Directory of Open Access Journals เป็นโครงการนามานุกรมวารสารที่มีการเปิดให้ผู้ใช้สามารถเข้าถึงได้โดยเสรี โดย DOAJ ได้มีการจัดทำดรรชนีและสามารถเข้าถึงวารสารที่มีคุณภาพสูงซึ่งมีการประเมินโดยผู้ทรงคุณวุฒิและเปิดให้ผู้ใช้สามารถเข้าถึงเนื้อหาได้โดยเสรีโดยอยู่ในรูปแบบคลังสารสนเทศวารสาร (น้ำทิพย์ วิภาวิน, 2562) ทั้งนี้ในปัจจุบันได้มีการรับรองคุณภาพวารสารที่เป็น OA หรือที่เรารู้จักกันในชื่อ DOAJ Seal ซึ่งเครื่องหมายรับรองนี้จะเป็นสิ่งที่แสดงให้เห็นว่าวารสาร OA ชื่อเรื่องนั้นๆ มีระดับความเปิดกว้างซึ่งเป็นไปตาม Best Practice และมาตรฐานการเผยแพร่

วารสารที่เป็น OA สามารถขอรับรองคุณภาพวารสาร DOAJ Seal ได้นั้นจะต้องผ่านการประเมิน 7 เงื่อนไขสำคัญ ดังนี้ (น้ำทิพย์ วิภาวิน, 2562)

  1. มีการฝากเนื้อหาด้วยโปรแกรมการสงวนรักษาในระยะยาว
  2. มีการใช้ DOI เป็นตัวระบุวัตถุถาวร
  3. มีการลงรายการด้วยเมตะดาทาบทความในดรรชนี DOAJ
  4. มีระบบการทำงานผ่านระบบอิเล็กทรอนิกส์หรือ OJS
  5. มีการอนุญาตให้ใช้ซ้ำหรือผสมผสานเนื้อหาโดยระบุเงื่อนไขการนำไปใช้ประโยชน์
  6. มีนโยบายการฝากและจัดเก็บข้อมูลในระบบการลงทะเบียน
  7. มีการอนุญาตให้ผู้แต่งหรือผู้เขียนบทความถือลิขสิทธิ์ในบทความโดยไม่มีข้อจำกัด

และสำหรับการขอรับรองคุณภาพนั้นจะมี Workflow เริ่มต้นจาก กรอบสีส้ม คือ สำนักพิมพ์หรือบรรณาธิการทำการสมัครเพื่อขอรับรองคุณภาพ จากนั้นบรรณาธิการของ DOAJ จะตรวจสอบข้อมูลการสมัคร ต่อด้วย ทีมของ DOAJ จะประเมินข้อมูลที่ผู้สมัครลงไว้และทำการตัดสินใจว่าจะ Reject Approve หรือ Approve Seal ซึ่งที่ผ่าน 50% ของวารสารที่ส่งมาขอ Seal นั้นถูกปฏิเสธ เนื่องจากส่วนมากวารสารที่ส่งมายังไม่เป็น OA จริง ซึ่งทางหน่วยงานที่รับรองมาตรฐานจะทำการตอบกลับมายังสำนักพิมพ์นั้นๆ

จากการฟังบรรยายเรื่อง “คุณภาพวารสาร Open Access มุ่งสู่สากล” (DOAJ : Digital Open Access Journals) อาจสรุปได้ว่า Open Access เข้ามามีบทบาทในการสนับสนุนการวิจัยไม่ใช่แค่การใช้ แต่หมายรวมถึงการเผยแพร่งานวิจัยด้วย แต่อย่างไรก็ตามในปัจจุบันยังพบว่า OA ที่มีการรับรองคุณภาพนั้นมีน้อย การพัฒนาวารสาร OA ให้มีมาตรฐานจึงมีส่วนสำคัญในการตัดสินใจเลือกใช้และเลือกตีพิมพ์ของนักวิจัยในปัจจุบัน พวกเราในฐานะผู้ชี้แนะช่องทางในการเข้าใช้และการตีพิมพ์จึงมีความจำเป็นที่จะต้องศึกษาเพื่อหาแนวทางในการส่งเสริมการให้บริการให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น

ผู้เขียนขอปิดท้ายด้วยภาพบรรยากาศภายในหอสมุดและศูนย์การเรียนรู้ มหาวิทยาลัยหอการค้า

———————————————————————————————————————————————————————

เอกสารอ้างอิง

น้ำทิพย์ วิภาวิน. (2562). การขอรับรองคุณภาพวารสาร Open Access ด้วย DOAJ Seal. ค้นข้อมูล 14 มิ.ย.2562. จาก http://bit.ly/2F98Y9v(บทความ)

น้ำทิพย์ วิภาวิน. (2562). การขอรับรองคุณภาพวารสาร Open Access ด้วย DOAJ Seal. ค้นข้อมูล 14 มิ.ย.2562. จาก https://drive.google.com/drive/u/1/folders/1BXlPAp0iWWTbdKslhw_4UBIGC8vvVjXi(MS PowerPoint)

วนิดา แก่นอากาศ. (2562). Open Access. ค้นข้อมูล 14 มิ.ย.2562. จาก https://drive.google.com/drive/u/1/folders/1b1gzKudc_LFQYMXeJVSZLLPc_zsuw0Fl(MS PowerPoint)

Titima Thumbumrung. (2562). รู้จัก DOAJ Seal. ค้นข้อมูล 14 มิ.ย.2562. จาก http://www.thailibrary.in.th/2019/05/30/doaj-seal/

———————————————————————————————————————————————————————

Link การบรรยาย หัวข้อ “คุณภาพวารสาร Open Access มุ่งสู่สากล” (DOAJ : Digital Open Access Journals) https://www.youtube.com/watch?v=qPANArM7POM&feature=youtu.be

Link กำหนดการ การบรรยาย และเอกสารประกอบการบรรยาย http://tlc.uni.net.th/tlc34/program.html


Mahidol University Library and Knowledge Center @ 2019