โครงการศึกษาดูงานด้านพิพิธภัณฑ์และนิทรรศการ ณ จุฬาฯ ม.อ. และพิพิธภัณฑ์ในจังหวัดสงขลา


เมื่อวันที่ 28-29 พฤศจิกายน และ 4 ธันวาคม 2562 ที่ผ่านมา ผู้เขียนและทีมงานพิพิธภัณฑ์และนิทรรศการ ฝ่ายจดหมายเหตุและพิพิธภัณฑ์ หอสมุดและคลังความรู้มหาวิทยาลัยมหิดล ได้มีโอกาสเดินทางไปศึกษาดูงาน ณ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ มหาวิทยาลัยทักษิณ และแหล่งเรียนรู้ในจังหวัดสงขลา โดยมีใจความสำคัญ คือ การศึกษาแลกเปลี่ยนเรียนรู้เกี่ยวกับการบริหารจัดการพิพิธภัณฑ์ของมหาวิทยาลัย การจัดแสดงนิทรรศการ กระบวนการทำงานของบุคลากร และปัจจัยสำคัญที่มีส่วนเกี่ยวข้องตามบริบทของหน่วยงาน

การเดินทางครั้งนี้ เป็นประโยชน์และเป็นการเปิดโลกทัศน์อย่างมาก สร้างแรงบันดาลใจและแนวคิดที่ดีมากมาย โดยผู้เขียนจะขอสรุปไว้เป็นความเห็นของผู้เขียนเองภายในบล็อก ดังนี้

วัตถุประสงค์โครงการ

  1. เพื่อศึกษาเรียนรู้การบริหารจัดการงานด้านพิพิธภัณฑ์และหอประวัติจากหน่วยงานภายนอก
  2. เพื่อเพิ่มพูนองค์ความรู้ ทักษะ และประสบการณ์ที่เกี่ยวข้องให้แก่บุคลากรงานพิพิธภัณฑ์และนิทรรศการ
  3. เพื่อให้ได้ข้อมูลสำหรับเป็นแนวทางในการประยุกต์ ปรับปรุง และพัฒนาคุณภาพขององค์กรให้มีความเป็นเลิศอย่างต่อเนื่องและก้าวกระโดด

รายชื่อบุคลากรที่ไปศึกษาดูงาน

  1. นางสาวเพชรดา ฐิติยาภรณ์ นักเอกสารสนเทศ รักษาการหัวหน้าฝ่ายจดหมายเหตุและพิพิธภัณฑ์ หัวหน้างานพิพิธภัณฑ์และนิทรรศการ
  2. นายพงศกร ระวิเพียรทรัพย์ นักเอกสารสนเทศ
  3. นายคมสันต์ เดือนฉาย นักเอกสารสนเทศ

กำหนดการ 

วันที่ 1 : วันพฤหัสบดีที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2562 

วันที่ 2 : วันศุกร์ที่ 29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2562

วันที่ 3 : วันพุธที่ 4 ธันวาคม พ.ศ. 2562

    (คลิกที่ชื่อหน่วยงานเพื่อเยี่ยมชมเว็บไซต์ได้)

ศึกษาแนวทางการดำเนินงานด้านพิพิธภัณฑ์และนิทรรศการ

    (โดยเน้นกระบวนการทำงานของ 2 หน่วยงาน คือ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ และจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย)

  • โครงสร้าง และการบริหารงาน
    • ด้านโครงสร้างองค์กรในการบริหารงานนั้น มีความแตกต่างกันในแต่ละแห่ง ดังนี้
    • หอประวัติ ม.อ. ดำเนินงานภายใต้การกำกับดูแลของรองอธิการบดี ที่ได้รับมอบหมายให้มาดูแลการดำเนินงานของหอประวัติโดยตรง เป็นองค์กรค่อนข้างอิสระ และรายงานตรงกับรองอธิการบดีในการเสนอกิจกรรม/โครงการ ขออนุมัติงบประมาณ หรือขอความสนับสนุนในด้านต่าง ๆ ปัจจุบันมีบุคลากรทั้งหมด 5 คน ที่เป็นพนักงานประจำ ประกอบด้วย อาจารย์มนัส กันตวิรุฒ ผู้ได้รับมอบหมายและความไว้วางใจจาก รศ.ดร.บุญสม ศิริบำรุงสุข อธิการบดีให้เป็นผู้จัดทำหอประวัติ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ดำรงตำแหน่งเป็นผู้อำนวยการ สำหรับบุคลากร ประกอบด้วย นักวิชาการอุดมศึกษา (ดูแลระบบคอมพิวเตอร์) นักวิชาการศึกษา (ดูแลการบรรยาย และการประสานงาน) เจ้าหน้าที่บริหารงานทั่วไป (ดูแลงานธุรการ สำนักงาน การเงิน วัสดุ) และ ช่างอิเล็กทรอนิกส์ (ดูแลอุปกรณ์และระบบจัดแสดง) นอกจากนี้ มีพนักงานจ้างเหมาของมหาวิทยาลัยมาดูแลทำความสะอาดให้ ทั้งนี้ ผู้อำนวยการหอประวัติมีอิสระค่อนข้างมาก ในการพิจารณาแนวทางการดำเนินงานต่าง ๆ หากแต่มีความเสี่ยงที่ระบบขึ้นอยู่กับผู้อำนวยการ หากอนาคตเปลี่ยนผู้ที่ดำรงตำแหน่งนี้ ควรมีผู้ที่มีความรักในงาน เป็นระดับอาจารย์ และพร้อมที่จะอุทิศตัวเพื่อการดูแลหอประวัติ ก็จะทำให้งานราบรื่นไปได้
    • สำหรับพิพิธภัณฑ์และหอประวัติจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยนั้น ปัจจุบัน สังกัดสำนักบริหารศิลปวัฒนธรรม มีผังโครงสร้างองค์กร ดังนี้
    • การดำเนินงานของฝ่ายพิพิธภัณฑ์และหอศิลป์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย แบ่งการดำเนินงานออกเป็น 2 งาน คือ 1. งานพิพิธภัณฑ์ ดูแลพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัย กับเรือนไทยจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย 2. งานหอศิลป์ ดูแลหอศิลป์จามจุรี นิทรรศสถาน โถงศิลปะหมุนเวียน และโครงการรวบรวมผลงานศิลปกรรม โดยหอประวัติจุฬาฯ นั้น ดูแล 3 งาน คือ งานจดหมายเหตุ งานเผยแพร่/นิทรรศการ และบริการข้อมูล
    • ปัจจุบันทางสำนักบริหารศิลปวัฒนธรรม เป็นผู้ดูแลและจัดสรรงบประมาณให้กับทั้งสองหน่วยงาน โดยจากการที่ได้รับงบประมาณจำกัด จึงต้องดำเนินกิจกรรมความร่วมมือ และหาผู้สนับสนุน โดยท่านผู้อำนวยการสำนักศิลปวัฒนธรรม นายกรรชิต จิตระทาน ได้ให้คำแนะนำแก่ทีมงานด้วยว่า การมีอาจารย์และผู้ใหญ่ที่สนใจในเรื่องนี้มาเป็นที่ปรึกษา ดูแล จะช่วยให้การดำเนินงานนั้นคล่องตัวขึ้น โดยสำหรับจุฬานั้นมีการพัฒนาความร่วมมือในหลายระดับ ทั้งในระดับส่วนงานภายในจุฬาฯ และกับหน่วยงานภายนอก รวมถึงมีการเจรจากับคณะสถาบันต่าง ๆ ในมหาวิทยาลัยที่ต่างประเทศ เช่น ประเทศไต้หวัน ที่มีมหาวิทยาลัยด้าน ARTS ซึ่งสามารถมีความร่วมมือ ในการจัดนิทรรศการ จัดแสดงผลงานศิลปะ จัดแสดงดนตรี และอื่น ๆ ได้หลากหลาย ทำให้จุฬาฯ มีงานที่สำคัญและใหญ่ระดับชาติอย่างต่อเนื่องเป็นประจำทุกปี
    • นอกจากพิพิธภัณฑ์มหาวิทยาลัยและหอศิลป์ ขอแนะนำข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับหอประวัติจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย (The Memorial Hall of Chulalongkorn University) และแนวทางการจัดเก็บวัตถุพิพิธภัณฑ์ของหอประวัติจุฬาฯ ดัง Slide นี้ โดยขอขอบพระคุณผู้อำนวยการหอประวัติจุฬาฯ นางสาวพิมพ์พิศา กำเนิดจิรมณี มา ณ ที่นี้ ที่ได้กรุณาให้ความอนุเคราะห์ข้อมูลชุดนี้มาค่ะ
    • PPT_Intro_CU Memorial Hall (2019)
    • นำเสนอ_วัตถุพิพิธภัณฑ์ (2019)
    • จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัยนั้นมีพิิพิธภัณฑ์หลายแห่ง ทั้งอยู่ภายใต้การดูแลของสำนักบริหารศิลปวัฒนธรรม และคณะสถาบันต่าง ๆ สามารถชมรายละเอียดได้ที่ link นี้ ค่ะ https://www.chula.ac.th/cu-services/creative-space/museums/

 

  • กลุ่มเป้าหมาย
    • ทั้งสองสถาบันมีกลุ่มเป้าหมายที่สำคัญ คือ แขกของหอประวัติ แขกของมหาวิทยาลัย และนิสิต นักศึกษา โดยทั้งสองแห่งมีความมุ่งมั่นตั้งใจ ที่จะกระตุ้นให้นักศึกษา เข้ามาเยี่ยมชมหอประวัติและพิพิธภัณฑ์ต่าง ๆ เพิ่มขึ้น โดยการสร้างความร่วมมือกับหน่วยงานที่ดูแลด้านกิจกรรมนักศึกษา และติดต่อโดยตรงกับกลุ่มนักศึกษา ตัวอย่างเช่น ที่มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ จะมีการประสานงานกับทางคณะวิศวกรรมศาสตร์ เพื่อจัดกิจกรรมรับน้องที่หอประวัติเป็นประจำทุกปี เพื่อศึกษาประวัติความเป็นมาและสร้างความภาคภูมิใจที่คณะวิศวกรรมศาสตร์ได้ก่อตั้งขึ้นเป็นคณะแรกของมหาวิทยาลัย เมื่อปี พ.ศ. 2510 โดยมีจำนวนนักศึกษาเข้าร่วมกิจกรรมประมาณ 700 คน เป็นเวลา 1 สัปดาห์ ทั้งเช้าและบ่าย สลับกันมาเป็นรอบ ๆ เนื่องจากสามารถรองรับได้รอบละไม่เกิน 80 คน โดยมีการจ้างนักศึกษามาช่วยให้การต้อนรับบ้าง หากเป็นกิจกรรมที่มีคนมาเยี่ยมชมจำนวนมาก
    • สำหรับมหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ มีอาจารย์บางรายวิชาจะมีโปรเจคมอบหมายให้นักศึกษามาดูที่นี่ เช่น ในรายวิชาของนักศึกษาแพทย์ ชั้นปีที่ 2 มีวิชาประวัติศาสตร์ด้านการแพทย์ เป็นต้น โดยงานที่มากันเยอะที่สุด คือ งานรับปริญญา บางครั้งก็มีศิษย์เก่ามาจัดงานคืนสู่เหย้า หรือเป็นกิจกรรมของนักเรียนในโรงเรียนโดยรอบ บางกลุ่มมาตั้งแคมป์ มาศึกษาดูงาน ส่วนใหญ่จะเป็นแขกของที่หอประวัติโดยตรง มากกว่าที่มหาวิทยาลัยจะพามา ทั้งนี้ เป้าหมายสำคัญประการหนึ่งในอนาคตของ หอประวัติ ม.อ. คือ การพัฒนาที่นี่ให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวในจังหวัดสงขลา ซึ่งสามารถทำการประชาสัมพันธ์ร่วมกับการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย หรือจับมือกับทัวร์ของเอกชน ให้ไกด์พามาที่นี่ได้ สามารถเก็บค่าเข้าชม เพื่อสร้างรายได้ และหักเปอร์เซ็นให้ไกด์ เพื่อดึงดูดใจให้พามาที่นี่
    • สำหรับจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย แขกที่มาเยี่ยมชมส่วนใหญ่เป็นแขกของมหาวิทยาลัย นิสิต และบุคคลภายนอก เฉลี่ยมาเยี่ยมชมปีละ 2,000 – 3,000 คน เฉลี่ยเดือนละ 2 – 3 กลุ่ม ช่วงที่มีการเยี่ยมชมมากที่สุดจะเป็นช่วงที่มี Event มีนิทรรศการพิเศษ หรือเป็นช่วงงานรับปริญญา เมื่อก่อนเคยมีการจ้างนิสิตมาช่วยงานเป็นมัคคุเทศก์ด้วย แต่ภายหลังได้ยกเลิกไป เนื่องจากเวลาเรียนและเวลางานไม่สอดคล้องกัน นิสิตไม่สามารถมาปฏิบัติหน้าที่ได้
    • พิพิธภัณฑ์และหอประวัติจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย มีเป้าหมายที่จะเปิดรับ Public มากขึ้น โดยมีการวางแผนที่จะประชาสัมพันธ์ไปยังโรงเรียนต่าง ๆ และสร้างความร่วมมือกับคณะสถาบันในการพานิสิตมาเยี่ยมชมที่นี่
    • โดยสรุป ด้านกลุ่มเป้าหมายหลักของทั้งสองมหาวิทยาลัย นั้นใกล้เคียงกับมหาวิทยาลัยมหิดล ที่ทำหน้าที่ให้การต้อนรับแขกของมหาวิทยาลัย และส่งเสริมให้นักศึกษาได้เข้ามาเรียนรู้ประวัติศาสตร์ของสถาบัน ทั้งนี้ นอกจากกลุ่มเป้าหมายหลักดังกล่าวแล้ว พิพิธภัณฑ์ของมหาวิทยาลัยยังสามารถเป็นพื้นที่เปิด เพื่อเป็นแหล่งศึกษาเรียนรู้ให้กับบุคคลได้อีกหลายกลุ่ม อาทิ กลุ่มนักเรียนในโรงเรียนโดยรอบ ชุมชน ประชาชนทั่วไป ศิษย์เก่า และกลุ่มผู้ให้การสนับสนุน รวมทั้งสามารถสร้างความร่วมมือกับองค์กรภาครัฐ เอกชน และหน่วยวัฒนธรรมจังหวัด เพื่อสนับสนุนการเรียนรู้ดังกล่าวอีกด้วย

 

  • การประชาสัมพันธ์ และการจัดทำนิทรรศการ
    • นอกเหนือจากการให้บริการนำชมพิพิธภัณฑ์และหอประวัติแล้ว ทั้งสองสถาบันมีการประชาสัมพันธ์เพิ่มเติม โดยการจัดทำเว็บไซต์ ทำป้ายประชาสัมพันธ์ขนาดใหญ่บริเวณภายนอกอาคาร มีการทำหนังสือ สูจิบัตร จัดทำเพลงมหาวิทยาลัย และนิทรรศการหมุนเวียนเพิ่มเติม เพื่อเพิ่มความน่าสนใจและแผยแพร่ความรู้ หรือข้อมูลเกี่ยวกับมหาวิทยาลัยในโอกาสสำคัญต่าง ๆ นอกจากนี้ ยังมีการจัดกิจกรรม ตอบปัญหาประจำเดือนเพื่อลุ้นรับรางวัล หรือร่วมมือกับหน่วยงานต่าง ๆ ในการประชาสัมพันธ์ เช่น การเปิดให้เข้าชมในงานวิชาการประจำปี และงานวันสำคัญต่าง ๆ ของมหาวิทยาลัย

 

  • การพัฒนาปรับปรุงระบบงาน SIPOC
    • จากการศึกษาดูงาน พบว่า กระบวนการทำงานด้านพิพิธภัณฑ์และนิทรรศการนั้น ควรพัฒนารูปแบบให้สอดคล้องกับเป้าหมายขององค์กร และมีลำดับขั้นตอนที่ครอบคลุม คล่องตัว โดยคำนึงถึงปัจจัยที่เกี่ยวข้องในทุกมิติ
    • กระบวนงานที่นำมาพัฒนาปรับปรุงครั้งนี้ มี 2 กระบวนงาน คือ 
      1. การบริการนำชมหอพระราชประวัติสมเด็จพระบรมราชชนก และหอเกียรติยศแห่งมหาวิทยาลัยมหิดล
      2. การจัดแสดงนิทรรศการเนื่องในวาระสำคัญของมหาวิทยาลัยมหิดล
    • ในกระบวนงานที่ 1 เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบกับทุกสถาบัน พบว่ามีหนึ่งกระบวนการที่เป็นประโยชน์และควรนำมาอยู่ในกระบวนการของเราด้วย นั่นคือ ขั้นตอน “การพิจารณาประสานงาน/ส่งหนังสือเชิญเข้าเยี่ยมชม” ซึ่งจะทำให้มีผู้มาเยี่ยมชมพิพิธภัณฑ์มากขึ้น ประกอบกับเป็นการเพิ่ม Visibility ให้กับพิพิธภัณฑ์อีกด้วย การพิจารณาเพิ่มเติมในส่วนนี้เข้าไป เนื่องจากที่ผ่านมาส่วนใหญ่เป็นการทำงานเชิงรับ และเน้นเชิญชวนมาในงานที่มีพิธีเปิดนิทรรศการ หรืองานวันสำคัญของมหาวิทยาลัยเป็นหลัก 
    • ในกระบวนการที่ 2 เมื่อพิจารณาเปรียบเทียบ พบว่ามีขั้นตอนค่อนข้างครอบคลุม และสอดคล้องกับกระบวนการทำงานที่เกิดขึ้นจริง โดยทุกสถาบันมีขั้นตอนการดำเนินงานที่ใกล้เคียงกัน ตั้งแต่การเสนอโครงการ การจัดทำ ออกแบบสื่อ งานเปิดตัวนิทรรศการ และการประชาสัมพันธ์นิทรรศการผ่านช่องทางต่าง ๆ เป็นต้น
    • มีรายละเอียดของแต่ละ SIPOC ดังนี้
SIPOC-2.4.4-การบริการนำชมหอพระราชประวัติฯ

SIPOC-1.4.3-การจัดแสดงนิทรรศการฯ

สำหรับผู้เขียนนั้น แต่ละที่ที่ไปทำให้ผู้เขียนได้รับประสบการณ์ ความรู้ และแนวคิดที่เป็นประโยชน์จากการศึกษาแลกเปลี่ยนเรียนรู้ร่วมกัน รวมถึงได้เห็นความพยายามของพี่น้องร่วมสายอาชีพทุกท่าน ที่ได้ทำอย่างเต็มที่เพื่อพิพิธภัณฑ์และหอประวัติที่ท่านดูแล เป็นการเดินทางที่เป็นประสบการณ์อันล้ำค่า และสร้างแรงบันดาลใจอย่างยิ่ง

ขอขอบคุณท่านผู้อำนวยการ ที่กรุณาให้โอกาสในการมาศึกษาดูงานครั้งนี้ ขอบคุณทุกท่านที่ให้การต้อนรับเราเป็นอย่างดี และเปิดใจแชร์ทุกแนวคิดที่เป็นประโยชน์กับเรา สุดท้ายนี้ ขอบคุณทีมงาน พี่เจ และน้องนุ่น ที่ได้เดินทางไปด้วยกัน เป็นกำลังใจให้กันเสมอนะคะ แล้วพบกันใหม่ในบทความหน้าค่ะ


ผู้เขียนขอแนะนำบทความเกี่ยวกับโครงการศึกษาดูงานเพิ่มเติม ที่ทีมงานได้เขียนไว้อย่างน่าสนใจ โดยเฉพาะข้อมูลของพิพิธภัณฑ์คติชนวิทยา มหาวิทยาลัยทักษิณ และแหล่งเรียนรู้ที่น่าสนใจในจังหวัดสงขลา ดังนี้ค่ะ


ผู้เขียน :

นางสาวเพชรดา ฐิติยาภรณ์

หัวหน้างานพิพิธภัณฑ์และนิทรรศการ (นักเอกสารสนเทศ)

ฝ่ายจดหมายเหตุและพิพิธภัณฑ์ หอสมุดและคลังความรู้มหาวิทยาลัยมหิดล


Mahidol University Library and Knowledge Center @ 2019